Over angst, controleverlies en overleven

Er was een tijd waarin ik dacht dat angst ging over dingen buiten jezelf. Over situaties, plekken, gebeurtenissen. Deze angst heeft daar maar weinig mee te maken. Het gaat zelfs niet alleen over wat je voelt in je lichaam. Het gaat over het moment waarop je de grip op jezelf verliest, zonder te weten waarom.

Dit is hoe het begon. Twintig jaar geleden.

Ik was altijd een redelijk vrij typetje, dacht ik. Ik deed gewoon waar ik zin in had. Was eigenlijk nergens bang voor (oké, spinnen zijn nooit een favoriet geweest na een incidentje toen ik klein was). Ik stapte gewoon in de trein om een paar jaar in Zwitserland te werken, of in het vliegtuig om op vakantie te gaan. Ik ging niks uit de weg en alles aan.

Mensen vond ik een beetje ingewikkeld, en zij mij. Kon het ze niet eens altijd kwalijk nemen. Het enige waar ik echt blindelings op vertrouwde was ik zelf. Ik bleef altijd staan.

De eerste keer paniek is een angstaanjagende, ontwrichtende ervaring. Het is niet duidelijk wat er gebeurt. Het zijn in het begin geen gedachten. Hoe zou het ook kunnen… alles is normaal, er is niks in dat moment om op te reageren. Er is nog geen angstervaring, geen anticipatieangst.

Het voelt raar. Een beetje ondefinieerbaar. Het gevoel is niet te plaatsen. Alsof er een groot dreigend gevaar is. Alsof je de controle kwijtraakt, maar niet duidelijk is waarop precies, of waarom. Misselijk, duizelig, benauwd… zonder aanwijsbare reden. Het lukt niet om er grip op te krijgen. Ik weet alleen dat ik weg wil uit de situatie, en dat ik uit alle macht probeer om me weer normaal te voelen.

Dat lukt niet. Ik word meegesleurd in een nieuwe wereld.

Een wereld waarin ik wanhopig probeer om mezelf weer onder controle te krijgen. High alert. Ontspannen lukt niet. Slapen kan niet. Alleen nog maar ademen. Het duurt weken. Niet verder in paniek raken. Controle houden.

Het niet begrijpen wat er gebeurt is het ergste. Er is niemand die me vertelt dat ik een paniekaanval heb die maar blijft duren. Ze zeggen dat het piekt en daalt, maar ook het dal voelt als de hel. De angst voor de angst is er al. Als eindelijk iemand me een oxazepam geeft, ontstaat er een opening waarin ik heel even terug kan komen in de werkelijkheid.

En dan begint het overleven.

Ik kan nauwelijks uitleggen hoe dit voelt. Je gaat van ‘niks aan de hand, alle vertrouwen in jezelf’ naar doodsbang voor alles wat je voelt in jezelf. De omgeving is niet veranderd. Het zijn de gevoelens die mijn systeem compleet hebben overgenomen en waar ik geen enkele invloed meer op lijk te hebben. Gevoelens waarvan ik geen idee had dat ze bestonden.

Ik ben doodsbang voor mijn eigen interne wereld, het enige waar ik ooit op vertrouwd heb, en die wereld maakt me nu met de grond gelijk. Ik weet niet hoe ik kan blijven staan. Ik weet niet wie me kan helpen of wat ik moet doen. Het enige dat ik weet, is dat ik moet vluchten en het niet moet provoceren. Alsof het een op zichzelf staande entiteit is die me bedreigt en die ik niet van me af kan schudden.

In de jaren die volgen is het intens, en bij vlagen extreem. Het wordt mijn nieuwe normaal om ’s avonds voor het slapen gaan kleding, sleutels, water en andere kleine dingen klaar te leggen. Als ik in paniek wakker word, ligt dat klaar op mijn vluchtroute naar buiten. Uren rijd ik rond in de auto om weer een beetje kalm te worden.

Ook onder de douche ben ik niet veilig. Of buiten op straat. In de supermarkt. Ik probeer alles om zelfstandig te kunnen blijven functioneren. Probeer in alles te zoeken naar hoe het wél kan. Maar het enige dat ik niet wil, dat ik niet kán, is voelen wat er van binnen gebeurt.

Voor de buitenwereld verberg ik wat er aan de hand is. Ik wil niets liever dan normaal zijn. Ik schaam me dood dat ik niet gewoon een winkel in kan lopen, naar een feestje kan of de trein pak.

Je systeem gaat allerlei situaties aan elkaar linken die eigenlijk niets met elkaar te maken hebben, in een poging je veilig te houden. Ging mijn interne alarm eerst alleen af bij drukke pleinen, even later slaat de paniek al toe als ik de straat uit loop. En omdat ik nog niet in staat ben om te voelen, ik dúrf het gewoon niet, vlucht ik weer terug. Met elke vlucht pakt de angst een beetje terrein en wordt mijn wereld een stukje kleiner.

Als ik op een dieptepunt besef dat ik echt moet opstaan en terug moet vechten, begint er iets te keren. Het is me op dat moment nog steeds niet duidelijk dat ik moet leren voelen, maar ik begrijp wel dat ik terrein moet terugpakken. En dat ik dan maar het risico moet nemen dat het helemaal verkeerd gaat.

Het klinkt dramatisch, maar op dat moment voelt het alsof ik bereid ben om dood te gaan. Omdat ik niet wil dat mijn leven op deze manier verder gaat.

Ik besluit de fiets te pakken en naar een stuk met weilanden en bos te fietsen, ongeveer tien minuten verderop. Ik denk dat ik me daar goed kan verstoppen als het verkeerd gaat. Maar het gaat niet verkeerd. Ik voel me onderweg in alle staten en barst van de hoofdpijn als ik thuiskom, maar het is gelukt.

Daarna wordt mijn fiets mijn nieuwe metgezel. Het is geen oplossing, maar wel een eerste kleine opening. Ik heb nu dus niet alleen een vluchtauto, maar ook een vluchtfiets 🙂

Het gaat met vallen en opstaan, en zeker niet altijd op de goede manier. Maar langzaam win ik meer terrein terug.  Ik vind een soort balans in de onbalans. Maar na jaren steeds alleen maar bijna verzuipen, is het fijn om te kunnen zwemmen.

Nu

Terugkijkend zie ik dit. Ik had eigenlijk een onwrikbaar zelfbeeld (lees: een groot ego). En dat had ik ook nodig, om mezelf staande te houden in een onveilige jeugd. Rust, beheersing, niet van mijn stuk te brengen, het zíjn allemaal onderdelen van mijn persoonlijkheid. Maar het is niet het hele plaatje.

Ik ben soms ook bang, verdrietig, eenzaam. Als je dat onderdrukt, wordt de lading enorm. En die komt er vroeg of laat uit, in welke vorm dan ook. Wat er gebeurde, was dat mijn hele zelfbeeld omver werd geblazen door die onderdrukte kant. Angst, paniek en eenzaamheid namen mijn systeem over en sloegen alle vaste grond onder me vandaan.

Omdat ik toen niet wist wat ik met die gevoelens moest, probeerde ik wanhopig met alle oude middelen die ik had weer grip te krijgen. En toen er eindelijk weer een beetje grip kwam hield ik me daaraan vast. Ik creëerde een soort veilige zone. Een veilige zone die helemaal niet prettig voelde, maar met een level van continue angst en spanning dat ik kon handelen. Waarmee ik kon blijven watertrappelen zeg maar. De angst toelaten was geen optie. Ik was als de dood om weer te gaan vallen.

Wat betekent dat voor nu? Langzaam leer ik deze gevoelens meer toe te laten. Dat is een bewustwordingsproces van jaren. Het gaat voor mij niet alleen over het toelaten van lichamelijke sensaties, maar vooral over het verdragen van controleverlies. Over wat dat doet met mijn identiteit. Met hoe ik me verhoud tot de wereld.

Het zit diep ingebakken dat ik angst niet laat zien. En het trauma van de paniek zorgt ervoor dat ik de controle koste wat het kost wil houden. Gelukkig leiden er vele wegen naar Rome! Meditatie helpt. Observeren wat er gebeurt en daarbij aanwezig blijven. Ademhalen helpt, ook al is dat relatief nieuw voor me. Focussen op mijn ademhaling was lange tijd wel het laatste dat ik wilde.
Aanwezig blijven, in het algemeen. Het lost niet alles meteen op, maar het zorgt er wel voor dat ik niet míjn angst word, maar haar kan ervaren. En meer dan dat heb ik eigenlijk niet te wensen.